Thứ Bảy, ngày 27 tháng 6 năm 2009

BÀI 26-27

BÀI 26 : CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT
 PHẦN I - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
  1. KHÁI NIỆM VỀ CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT:
-        Cảm ứng là khả năng tiếp nhận kích thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường sống đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển
Vd: Khi trời lạnh mèo xù lông, co mạch máu, và nằm co mình lại
+       Tác nhân kích thích: Những thay đổi của môi trường gây được phản ứng ở sinh vật
+       Cảm ứng: là nhận biết kích thích và phản ứng với kích thích
+       Tính cảm ứng: Khả năng nhận biết kích thích để phản ứng với kích thích đó
+       Phản xạ: Một điển hình của cảm ứng
Để có cảm ứng cần 
+       Bộ phận tiếp nhận kích thích (thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm)
+       Bộ phận phân tích tổng hợp (hệ thần kinh)
+       Bộ phận thực hiện phản ứng (cơ, tuyến…)
  1. CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT CHƯA CÓ HỆ THẦN KINH
Cảm ứng ở động vật nguyên sinh
-        Động vật đơn bào chưa có tổ chức thần kinh có khả năng nhận biết và trả lời kích
Vd: Trùng đế giày Paramecium bơi tới chỗ có ôxi, trùng biến hình amip thu chân giả để tránh ánh sáng chói.
  1. CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT CÓ TỔ CHỨC THẦN KINH KHÁC NHAU:
1.     Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới
-        Có ở động vật có cơ thể đối xứng tỏa tròn (ruột khoang)
-        Các tế bào thần kinh nằm rải rác, liên hệ với sợi thần kinh à tạo mạng lưới thần kinh
2.     Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
-        Có ở động vật có cơ thể dạng đối xứng hai bên (giun dẹp, giun tròn, chân khớp)
-        Các tế bào tập trung thành hạch thần kinh.Các hạch nối với nhau bằng dây thần kinh tạo thành chuỗi hạch thần kinh dọc theo cơ thể:Hạch là trung tâm điều khiển một vùng xác định.
3.     Ưu điểm hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
-        Nhờ có hạch thần kinh nên số lượng tế bào thần kinh ở động vật tăng
-        Do tế bào thần kinh trong hạch nằm gần nhau hình thành nhiều mối liên hệ với nhau nên khả năng phối hợp tăng cường .
-        Do mỗi hạch điều khiển một vùng xác định trên cơ thể nên động vật phản ứng chính xác hơn, tiết kiệm năng lượng hơn so với hệ thần kinh dạng lưới .



PHẦN II - HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI CÂU HỎI

Câu.1     Cảm ứng là gì? Cho một vài ví dụ về cảm ứng.
TRẢ LỜI:
Cảm ứng là khả năng tiếp nhận kích thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường sống đảm bảo cho sinh vật tồn tại và phát triển
Ví dụ: trời lạnh mèo xù lông, người nổi da gà; trời nóng thì toát mồ hôi, khát nước…
Câu.2    Để có cảm ứng hệ thần kinh cần có những điều kiện gì? Động vật chưa có hệ thần kinh có hiện tượng cảm ứng không?
TRẢ LỜI:
Để có cảm ứng hệ thần kinh cần phải có những bộ phận sau:
+       Bộ phận tiếp nhận kích thích (thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm)
+       Bộ phận phân tích tổng hợp (hệ thần kinh)
+       Bộ phận thực hiện phản ứng (cơ, tuyến…)
Cảm ứng ở những nhóm động vật chưa có hệ thần kinh.
-        Động vật đơn bào chưa có tổ chức thần kinh có khả năng nhận biết và trả lời kích
Vd: Trùng đế giày Paramecium bơi tới chỗ có ôxi, trùng biến hình amip thu chân giả để tránh ánh sáng chói.
Câu.3    Kể tên bộ phận tiếp nhận kích thích, bộ phận phân tích tổng hợp thông tin và bộ phận thực hiện của cung phản xạ ở động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch.
TRẢ LỜI:
Bộ phận tiếp nhận kích thích là các giác quan
Bộ phận phân tích tổng hợp là chuỗi hạch thần kinh
Bộ phận thực hiện là các hệ cơ, các cơ quan…
Câu.4    Phân biệt các khái niệm: tác nhân kích thích, cảm ứng, tính cảm ứng và phản xạ.
TRẢ LỜI:
-        Tác nhân kích thích: Những thay đổi của môi trường gây được phản ứng ở sinh vật
-        Cảm ứng: là nhận biết kích thích và phản ứng với kích thích
-        Tính cảm ứng: Khả năng nhận biết kích thích để phản ứng với kích thích đó
-        Phản xạ: Một điển hình của cảm ứng
Câu.5    Cho biết đặc điểm của hệ thần kinh dạng lưới và dạng chuỗi hạch
TRẢ LỜI:
Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới
-        Có ở động vật có cơ thể đối xứng tỏa tròn (ruột khoang)
-        Các tế bào thần kinh nằm rải rác, liên hệ với sợi thần kinh à tạo mạng lưới thần kinh
Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
-        Có ở động vật có cơ thể dạng đối xứng hai bên (giun dẹp, giun tròn, chân khớp)
-        Các tế bào tập trung thành hạch thần kinh.Các hạch nối với nhau bằng dây thần kinh tạo thành chuỗi hạch thần kinh dọc theo cơ thể: Hạch là trung tâm điều khiển một vùng xác định.
Câu.6    Khi kích thích một điểm trên cơ thể, động vật có hệ thần kinh dạng lưới phản ứng toàn thân và tiêu tốn nhiều năng lượng. Tại sao?
TRẢ LỜI:
Do hệ thần kinh có cấu tạo mạng lưới nên khi bị kích thích, xung thần kinh xuất hiện sẽ lan toả nhanh ra khắp toàn bộ cơ thể và toàn bộ cơ thể co lại dẫn đến tiêu tốn nhiều năng lượng.
Câu.7    Phân tích các bộ phận của cung phản xạ khi vô tình bị gai nhọn đâm vào tay.
TRẢ LỜI:
Tác nhân kích thích: gai nhọn (tác nhân cơ học)
Bộ phận tiếp nhận: thụ quan đau ở tay
Bộ phận phân tích và tổng hợp: tuỷ sống
Bộ phận thực hiện: cơ tay (rụt tay lại)
Câu.8    Trình bày ưu điểm hệ thần kinh dạng chuỗi hạch so với hệ thần kinh dạng lưới.
TRẢ LỜI:
-        Nhờ có hạch thần kinh nên số lượng tế bào thần kinh ở động vật tăng
-        Do tế bào thần kinh trong hạch nằm gần nhau hình thành nhiều mối liên hệ với nhau nên khả năng phối hợp tăng cường .
-        Do mỗi hạch điều khiển một vùng xác định trên cơ thể nên động vật phản ứng chính xác hơn, tiết kiệm năng lượng hơn so với hệ thần kinh dạng lưới .

BÀI 27: CẢM ỨNG Ở ĐỘNG VẬT (tt)
 PHẦN I - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
4.     Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh ống
a.      Cấu trúc :Gặp ở động vật có xương sống :cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú được tạo  từ số lượng lớn tế bào thần kinh.
-           Tạo thành ống sau lưng con vật :Não và tủy sống có chức năng khác nhau, não có 5 phần: bán cầu đại não, não trung gian, não giữa, tiểu não, hành não.
-           Đặc biệt não bộ phát triển mạnh và là bộ phận cao cấp nhất tiếp nhận và xử lý hầu hết thông tin đưa từ bên ngoài vào, quyết định mức độ và cách phản ứng 
b.     Hoạt động của hệ thần kinh ống  Hệ thần kinh ống hoạt động theo nguyên tắc phản xạ, giúp động vật thích nghi với môi trường.
-        Phản xạ đơn giản:
Thực hiện do cung phản xạ, bởi một số lượng ít tế bào do tủy sống điều khiển
Vd: kim châm
-        Phản xạ phức tạp: Phản xạ có sự tham gia của một số lượng lớn tế bào thần kinh và não đặc biệt là vỏ bán cầu đại não
Vd: khi gặp chó dại, rắn độc
SO SÁNH PHẢN XẠ ĐƠN GIẢN – PHẢN XẠ PHỨC TẠP
PHẢN XẠ ĐƠN GIẢN (KHÔNG ĐIỀU KIỆN)
PHẢN XẠ PHỨC TẠP (CÓ ĐIỀU KIỆN)
1/ VD: Kim nhọn đâm vào ngón tay
2/ Cung phản xạ gồm:
-        Bộ phận tiếp nhận da: Thụ quan đau
-        Sợi cảm giác của TK tủy
-        Bộ phận xử lí thông tin và quyết định: Tủy sống
-         Sợi vận động của TK tủy
-        Bộ phận thực hiện: Các cơ ngón tay
3/ Đặc điểm
-        Cấu tạo bởi số ít tế bào thần kinh
-        Do tủy sống và hạch thần kinh
-        Mang tính chất di truyền sinh ra đã có
-        Đặc trưng cho loài
-        Rất bền vững
1/ VD: đang đi bất ngờ gặp chó dại
2/ Cung phản xạ
-        Bộ phận tiếp nhận: Mắt
-        Sợi cảm giác
-        Bộ phận xử lí thông tin và quyết định: Não
-        Sợi vận động
-        Bộ phận thực hiện: Cơ chân, tay
3/ Đặc điểm:
-        Số lượng lớn tế bào thần kinh
-        Do hệ thần kinh trung ương
-        Có tính chất không di truyền sinh ra chưa có phải học tập, rút kinh nghiệm
-        Không đặc trưng
-        Không bền vững, sẽ dễ dàng mất đi



PHẦN II - HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI CÂU HỎI

Câu.1    Trình bày đặc điểm của hệ thần kinh dạng ống.
TRẢ LỜI:
-        Gặp ở động vật có xương sống: cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú được tạo từ số lượng lớn tế bào thần kinh.
-         Tạo thành ống sau lưng con vật: Não và tủy sống có chức năng khác nhau, não có 5 phần: bán cầu đại não, não trung gian, não giữa, tiểu não, hành não.
-         Đặc biệt não bộ phát triển mạnh và là bộ phận cao cấp nhất tiếp nhận và xử lý hầu hết thông tin đưa từ bên ngoài vào, quyết định mức độ và cách phản ứng
Câu.2    Khi bị kích thích phản ứng của động vật có hệ thần kinh dạng ống có gì khác các động vật có hệ thần kinh dạng lưới và dạng chuỗi hạch? Ví dụ minh họa.
TRẢ LỜI:
Khi bị kích thích: do não bộ phát triển nên hệ thần kinh dạng ống, đặc biệt là động vật có hệ thần kinh dạng ống phát triển có khả năng xử lý thông tin ở mức cao hơn như: phân tích, tổng hợp, so sánh thông tin… Từ đó đưa ra các phương án trả lời thích hợp và hiệu quả hơn.
Ví dụ: phân tích và so sánh phản xạ trong 2 trường hợp sau:
Một người trưởng thành đang đi bổng gặp một con chó dại, một em bé đứng trước một con chó dại
Câu.3    Cho 3 ví dụ về phản xạ có điều kiện ở động vật có hệ thần kinh dạng ống
TRẢ LỜI:
-        Thú rừng bị săn đuổi, khi thoáng thấy bóng người sẽ bỏ chạy
-        Đánh kẻng rồi cho cá ăn nhiều lần như vậy, sau đó chỉ cần đánh kẻng thì cá ngoi lên mặt nước chờ thức ăn
-        Chuột nghe tiếng mèo kêu thì chạy trốn do nó biết mèo là con vật nguy hiểm đối với nó
Câu.4    So sánh đặc điểm của phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện
TRẢ LỜI:
Phản xạ không điều kiện:
Phản xạ có điều kiện:
-        Cấu tạo bởi số ít tế bào thần kinh
-        Số lượng lớn tế bào thần kinh
-        Do tủy sống và hạch thần kinh
-        Do hệ thần kinh trung ương
-        Mang tính chất di truyền sinh ra đã có
-        Có tính chất không di truyền sinh ra chưa có phải học tập, rút kinh nghiệm
-        Đặc trưng cho loài
-        Không đặc trưng
-        Rất bền vững
-        Không bền vững, sẽ dễ dàng mất đi

Câu.5    Phân tích phản xạ tự vệ khi bạn đang đi chơi, bất ngờ gặp chó dại. Phân tích cung phản xạ, các hình thức phản ứng trong trường hợp này?
TRẢ LỜI:
-        Bộ phận tiếp nhận kích thích là mắt, bộ phận xử lý thông tin và quyết định hành động là não và bộ phận thực hiện là cơ tay, chân.
-        Phản ứng đầu tiên là các suy nghĩ sẽ diễn ra trong đầu như: nên làm thế nào bây giờ, chó dại có vi trùng gây bệnh dại, nếu bị nó cắn có thể bị bệnh, nên bỏ chạy hay chống lại nó, nếu bỏ chạy nó có đuổi theo hay không…và su đó tuỳ mỗi người sẽ có cách lựa chọn và xử lý tình huống khác nhau.
Câu.6    Trình bày chiều hướng tiến hoá của hệ thần kinh động vật.
TRẢ LỜI:
-        Tập trung hoá: các tế bào thần kinh nằm rải rác trong hệ thần kinh dạng lưới à tập trung lại thành các hạch thần kinh trong hệ thần kinh chuỗi hạch à nhiều hạch thần kinh tập trung cao hơn tạo thành hệ thần kinh dạng ống.
-        Từ đối xứng toả tròn (thuỷ tức, sứa…) sang đối xứng 2 bên. Đối xứng 2 bên hình thành do động vật chủ động di chuyển theo một hướng xác định.
-        Hiện tượng đầu hoá: nghĩa là tế bào thần kinh tập trung về phía đầu làm não bộ phát triển mạnh . Vì vậy, khả năng điều khiển, phối hợp và thống nhất hoạt động được tăng cường.
Câu.7    Vì sao phản xạ tự vệ khi gặp chó dại của người trưởng thành là phản xạ có điều kiện?
TRẢ LỜI:
-        Đây là phản xạ có điều kiện vì phải qua học tập, rút kinh nghiệm mới biết được chó có dấu hiệu như thế nào là chó dại. Dựa vào kinh nghiệm của mỗi người mà cách xử lý thông tin cũng khác nhau, dẫn đến hành động cũng không giống nhau: bỏ chạy, đứng im, nhặt gạch hoặc đá để ném, lấy gậy đuổi…
Câu.8    Cho biết hệ thần kinh dạng ống có những hoạt động gì đặc biệt so với hệ thần kinh dạng lưới và chuỗi hạch?
TRẢ LỜI:
-        Hệ thần kinh ống hoạt động theo nguyên tắc phản xạ, giúp động vật thích nghi với môi trường.
-        Phản xạ đơn giản: Thực hiện do cung phản xạ, bởi một số lượng ít tế bào do tủy sống điều khiển
Vd: kim châm
-        Phản xạ phức tạp: Phản xạ có sự tham gia của một số lượng lớn tế bào thần kinh và não đặc biệt là vỏ bán cầu đại não.
Vd: khi gặp chó dại, rắn độc
Câu.9    Nêu những đặc điểm khác nhau cơ bản giữa động vật và thực vật về khả năng nhận biết và phản ứng với những thay đổi của điều kiện môi trường.
TRẢ LỜI:
Những điểm khác nhau cơ bản giữa động vật và thực vật về khả năng nhận biết và phản ứng với những thay đổi của điều kiện môi trường.
Cảm ứng ở thực vật
Cảm ứng ở động vật
-        Chưa có cơ quan chuyên hóa
-        Do hoocmon hay thay đổi trạng thái trương nước … của tế bào
-        Có cơ quan chuyên hóa là tế bào thần kinh và hệ thần kinh (trung ương và ngoại biên)
-        Do hoạt động của hệ thần kinh
Phản ứng đơn giản, chậm, kém chính xác
Phản ứng phức tạp, nhanh, chính xác
Biểu hiện bằng hướng động và ứng động
Biểu hiện bằng phản xạ
Câu.10     Hệ thần kinh ở động vật đa bào có chiều hướng tiến hóa như thế nào? Sự tiến hóa này mang cho động vật những lợi ích gì?
TRẢ LỜI:
Chiều hướng tiến hóa:
-        Từ phân tán đến tập trung, từ đối xứng tỏa tròn đến đối xứng 2 bên, cơ thể phân biệt đầu, đuôi, hệ thần kinh tập trung về phần đầu.
-        Sự tập trung hóa: từ dạng thần kinh mạng lưới ở ruột khoang, chuỗi hạch bậc thang ở giun dẹp, chuỗi hạch bụng ở giun đốt, đến 3 khối hạch não, hạch bụng, hạch ngực.
-        Sự đầu hóa: ở động vật có đối xứng 2 bên sự hình thành bộ não và các giác quan ở phần cơ thể rất rõ rệt ở các ngành từ thấp lên cao. Ở động vật có xương sống hình thành hệ thần kinh dạng ống và hiện tượng đầu hóa rất rõ từ cá, ếch nhái, bò sát đến chim và thú.

-        Ý nghĩa thích nghi: Cơ thể phân biệt đầu - thân - đuôi giúp di chuyển có hướng thích nghi tốt hơn với các hoạt động kiếm ăn săn mồi hay chạy trốn kẻ thù. Bộ não phát triển tạo tiền đề cho sự hình thành các hoạt động thần kinh phức tạp như các phản xạ học tập (phản xạ có điều kiện), tập tính… ở động vật bậc cao.

24 nhận xét:

  1. can phan biet cam ung o dong vat va cam ung o thuc vat
    se lam hoc sinh hieu ro hon nua

    Trả lờiXóa
  2. can neu nhuoc diem cua he than kinh dang chuoi hach

    Trả lờiXóa
  3. can bo sung vai cau troi loi o cuoi bai 26 nhe

    Trả lờiXóa
  4. sao anh chi khong cho vi du ve cam ung o dong vat co he than kinh

    Trả lờiXóa
  5. sao cac co chu khong cho vi du ve cam ung o dong vat co he than kinh cam on ve thong tin tren nhe

    Trả lờiXóa
  6. tai sao o thuc vat thi phan ung
    ca the

    Trả lờiXóa
  7. chua ro ngay cho phan biet cau tao he than kinh dang ong va dang luoi
    o tren chung chung wa
    so hok du chi tiet thay thoai a

    Trả lờiXóa
  8. thầy ơi, cho em hỏi tại sao nói" mỗi hạch thần kinh là một trung tâm điều khiển hoạt động của 1 vùng xác định cơ thể"?

    Trả lờiXóa
  9. thấy cho em biết tại sao nói " mỗi hạch thần kinh là 1 trung tâm điều khiển hoạt động của 1 vùng xác định của cơ thể" ?

    Trả lờiXóa
  10. thấy cho em biết tại sao nói " mỗi hạch thần kinh là 1 trung tâm điều khiển hoạt động của 1 vùng xác định của cơ thể" ?

    Trả lờiXóa
  11. cảm ơn thày về bài giảng

    Trả lờiXóa
  12. Tkay`0j!!!! Tkay co tke?dag tkem 1so'kau h0j?k co tr0g sgk va tra l0j o?ku0j'paj dk.k tkay. Co jao'e pat'paj tjm va tl nkug kau h0j?k co o tr0g sgk. Tkanks tkay tru0k'.

    Trả lờiXóa
  13. bai giang thu vi nhung con thieu sot.

    Trả lờiXóa
  14. hơi khó hiểu thầy có thể giải thích kỹ hơn không ạ

    Trả lờiXóa
  15. bai giang tui cung cap day du nhung dang con dai dong wa. nen bo sung cac cau hoi trong bai tap sach giao khoa

    Trả lờiXóa
  16. thay oi! cho e hoi tai sao phan chuoi hach ta lai k neu cau tao he than kinh va dac diem cua chung

    Trả lờiXóa
  17. troi may cau hoi cua co giao e thay deu k de cap den

    Trả lờiXóa
  18. Thầy oi?cho em hỏi là sự giống và khác nhau o cảm ứng của động vật có hệ thần kinh dạng lưới và dạng chuỗi hạch ở đâu không ạ?

    Trả lờiXóa
  19. Định lên tham khảo ai ngờ con dỡ.......................................... hơn bài học trên lớp nhiều.

    Trả lờiXóa
  20. Bai` hoi ngan' gon.......=>Can` giang sau^ hon....

    Trả lờiXóa
  21. thầy này ko biết gi hêt may cai nay tui tl tot��

    Trả lờiXóa