Thứ Tư, ngày 03 tháng 2 năm 2016

Bài 35. Môi trường sống và các nhân tố sinh thái

I.      MÔI TRƯỜNG SỐNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI
  1. Định nghĩa:
-   Môi trường sống là nơi sinh sống của sinh vật bao gồm tất cả các nhân tố ở xung quanh sinh vật, có tác động trực tiếp, gián tiếp, hoặc qua lại với sinh vật, làm ảnh hưởng đến sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển và những hoạt động của sinh vật.
-   Môi trường trên cạn bao gồm: mặt đất và lớp khí quyển; môi trường nước bao gồm: nước ngọt, nước lợ, nước mặn; môi trường đất bao gồm các lớp đất có độ sâu khác nhau trong đó các sinh vật đất sinh sống; ngoài ra còn có môi trường sinh vật: thực vật, động vật và con người là nơi sinh sống của những loài cộng sinh, kí sinh.
  1. Phân loại:
-   Nhân tố sinh thái là tất cả những nhân tố môi trường có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới đời sống sinh vật. được chia thành 2 nhóm:
 * Nhóm nhân tố sinh thái vô sinh:
-   Là tất cả các nhân tố vật lí, hóa học của môi trường quanh sinh vật.
 * Nhóm nhân tố sinh thái hữu sinh:
-   Là mối quan hệ giữa sinh vật này với sinh vật khác sống xung quanh, trong đó con người là nhân tố sinh thái có tác động rất lớn tới sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật.
II.    GIỚI HẠN SINH THÁI VÀ Ổ SINH THÁI
  1. Giới hạn sinh thái:
-   Là giới hạn chịu đựng của sinh vật đối với một nhân tố sinh thái nhất định của môi trường, nằm ngoài giới hạn sinh thái thì sinh vật không tồn tại được.
Giới hạn ST có:
* Khoảng thuận lợi: là khoảng nhân tố ST ở mức phù hợp, đảm bảo cho sinh vật sống tốt nhất.
* Khoảng chống chịu: là khoảng nhân tố ST gây ức chế cho hoạt động sống của sinh vật.
Ví dụ: giới hạn sinh thái của cá rôphi Việt Nam là 5,6oC đến 42oC
Hầu hết cây trồng nhiệt đới quang hợp tốt nhất ở nhiệt độ 20oC đến 30oC
  1. Ổ sinh thái
-   Ổ sinh thái của 1 loài là 1 không gian sinh thái mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm trong 1 giới hạn sinh thái cho phép loài đó tồn tại và phát triển lâu dài.
-   Ổ sinh thái của một loài khác với nơi ở của chúng. Nơi ở chỉ là nơi cư trú, còn ổ sinh thái thể hiện cách sinh sống của loài đó.
+ Ổ sinh thái tầng cây, ổ sinh thái dinh dưỡng, ổ sinh thái thời gian hoạt động…
Ví dụ:         + Trên 1 cây to có nhiều loài chim sinh sống, có loài trên cao, có loài dưới thấp à hình thành các ổ sinh thái khác nhau.
+ Kích thước thức ăn, loại thức ăn, hình thức bắt mồi … của mỗi loài tạo nên ổ sinh thái khác nhau
Ví dụ: Chim ăn sâu và chim ăn hạt dù có cùng nơi ở nhưng vẫn thuộc 2 ổ sinh thái khác nhau.
+ Thời gian hoạt động kiếm mồi, sinh sản, … là ổ sinh thái về thời gian sống của loài đó
Vi dụ: Rắn hổ kiếm ăn ban ngày có ổ sinh thái về thời gian khác rắn hổ kiếm ăn ban đêm.
-   Việc phân hoá thành các ổ sinh thái khác nhau là do mỗi loài sinh vật thích nghi với những điều kiện sinh thái khác nhau, sự phân hoá còn giúp giảm sự cạnh tranh và tận dụng tốt nguồn sống
III.  SỰ THÍCH NGHI CỦA SINH VẬT VỚI MÔI TRƯỜNG SỐNG
  1. Thích nghi của sinh vật với ánh sáng
-   Thực vật thích nghi với điều kiện chiếu sáng khác nhau của môi trường, thể hiện qua các đặc điểm về hình thái, cấu tạo giải phẫu và hoạt động sinh lý
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI VỚI MÔI TRƯỜNG CHIẾU SÁNG KHÁC NHAU CỦA CÂY ƯA SÁNG VÀ CÂY ƯA BÓNG
CÂY ƯA SÁNG
CÂY ƯA BÓNG
Thân cao thẳng giúp cây vươn cao lên tầng trên cao có nhiều ánh sáng
Thân nhỏ, mọc dưới bóng của các cây khác
Lá màu nhạt. Phiến lá dày có nhiều lớp tế bào mô giậu, hạt lục lạp nằm sâu trong lớp tế bào mô giậu để tránh bị đốt nóng.
Lá màu sẫm, to giúp cây tiếp nhận được nhiều ánh sáng. Phiến lá mỏng, ít hoặc không có mô giậu
Lá thường xếp nghiêng để tránh những tia sáng chiếu thẳng vào bề mặt lá. Mặt trên có lớp cutin dày và bóng
Lá nằm ngang để thu được nhiều tia sáng tán xạ
Thân cây có vỏ dày, màu nhạt
Thân cây có vỏ mỏng
TD: cây Chò nâu, Bạch đàn
TD: cây Ráy, cây lá dong
-   Động vật có cơ quan thu nhận ánh sáng chuyên hóa. Ánh sáng giúp cho động vật có khả năng định hướng trong không gian và nhận biết các vật xung quanh. Một số loài chim di cư xác định đường bay bằng ánh sáng mặt trời, các vì sao.
-   Tuỳ mức độ hoạt động khác nhau người ta chia động vật thành các nhóm:
 * Nhóm hoạt động ban ngày: gà, chim, người…
 * Nhóm hoạt động ban đêm, trong bóng tối: dơi, cú mèo, hổ …
  1. Thích nghi của sinh vật với nhiệt độ.
-   Động vật hằng nhiệt sống ở nơi có nhiệt độ thấp có tỉ số giữa diện tích bề mặt cơ thể với thể tích cơ thể  (S/V) giảm, để hạn chế sự toả nhiệt của cơ thể.
a. Quy tắc về kích thước cơ thể (quy tắc Becman)
-   Động vật hằng nhiệt sống ở vùng có khí hậu lạnh thì có kích thước cơ thể lớn hơn so với những động vật cùng loài sống ở vùng nhiệt đới ấm áp. Đồng thời, chúng có lớp mỡ dày nên khả năng chống rét tốt. Ví dụ: voi, gấu sống ở vùng lạnh kích thước to hơn voi, gấu ở vùng nhiệt đới
b.Quy tắc về các bộ phận tai, đuôi, chi... của cơ thể (quy tắc Anlen)
-   Động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới có tai, đuôi, chi ... bé hơn tai, đuôi, chi... của loài động vật tương tự sống ở vùng nóng. Ví dụ: tai và đuôi thỏ ở vùng ôn đới luôn nhỏ hơn tai và đuôi thỏ nhiệt đới

CÂU HỎI THAM KHẢO:
Câu 1.    Hãy giải thích vì sao động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới có kích thước cơ thể lớn hơn kích thước cơ thể của động vật hằng nhiệt cùng loài sống ở vùng nhiệt đới ấm áp; đồng thời các động vật hằng nhiệt sống ở vùng ôn đới có tai, đuôi, chi … nhỏ hơn tai, đuôi, chi của động vật hằng nhiệt sống ở vùng nhiệt đới. Lấy ví dụ minh hoạ cho qui tắc về kích thước cơ thể và qui tắc về kích thước các bộ phận tai, chi, đuôi… của cơ thể.
-        Nguyên tăc chung: S là diện tích, V là thể tích của một vật thể. Các vật thể có kích thước lớn thì tỉ lệ S/V nhỏ và ngược lại, vật thể có kích thước nhỏ thì tỉ lệ S/V rất lớn.
-        Đối với động vật: động vật hằng nhiệt như: gấu , cáo, hươu, thỏ… sống ở vùng lạnh (ôn đới) có kích thước cơ thể lớn sẽ có tỉ lệ S/V nhỏ làm giảm diện tích toả nhiệt của cơ thể. Ngược lại, động vật sống ở vùng nóng (nhiệt đới) có kích thước cơ thể nhỏ để làm tăng tỉ lệ S/V làm tăng hiệu quả toả nhiệt của cơ thể.
-        Động vật hằng nhiệt vùng nhiệt đới có tai, đuôi, chi,… lớn có tác dụng tăng cường diện tích toả nhiệt của cơ thể.

-        Cả hai quy tắc trên đều cho thấy động vật hằng nhiệt giữ ổn định nhiệt độ cơ thể theo hướng thích nghi: sống ở vùng lạnh thì tỉ lệ S/V nhỏ để hạn chế khả năng mất nhiệt. Sống ở vùng nóng thì tỉ lệ S/V làm tăng cường khả năng toả nhiệt của cơ thể.

8 nhận xét:

  1. co nhjn thay dc chu j dau ma post len chu

    Trả lờiXóa
  2. de nghi tra loi may cau hoi lun di

    Trả lờiXóa
  3. THANKS THAY NHIEU!. EM CO MOT NHAN XET THE NAY NHE: BAI THAY DANG LEN CON QUA SO SAI! KINH DE NGHI THAY TRINH BAY CHI TIET HON NUA

    Trả lờiXóa
  4. saO thầy hOk gỢi ý mấy bài tập trOng sách giáO khOa đy thầy :D

    Trả lờiXóa
  5. thầy Ơi thầy ziai? mấy bài trOng sgk đy thầy

    Trả lờiXóa
  6. lam lun phan bai tap di thay em dang tim phan do ma

    Trả lờiXóa
  7. giai bai tap sach giao khoa di chu thay em tim ma hong thay

    Trả lờiXóa
  8. dúng là mấy cái thứ đc vua đòi tiên. Tự ứng dụng mak giải đi chứ hả??

    Trả lờiXóa